لعل و زمرد تـُراست،گنــج خراسان توئی

                    مُشک بدامان توست،بهِ زگلستان تـوئی                      

                        عشق وهنردربرت،کشورخـوبـان تـوئی

                                      کـوکب خـاورزمین،اختـر تابــان تـوئی               

            غرقه به خون کرده اند،پیکـرزیبای تـو

                تیشه ی ظالم شکست، قامت رعنای تو

                   غم شده از بی کسی زیور سیمــای تــو                              

                      گـوش فلک کر شدد، زین همه آوای تـو

                                      زخم توناسورگشت،جلوه ی افغان توئی

           لشکـر توران رسیــــد،رستم داستـان کجاست؟

               وحدت قومت شکست، آیه ی رحمان کجاست؟

                   دشمن دون رخنه کرد صولت سلطان کجاست؟

                      گنج تــرا بـرده انــــد،لعل بـــدخشان کجاست؟

                                      شهرچه ویران شـده،زاروپریشان توئی

           یاد شهیــدان بـــود،جلوه گه ی خـاک تـو

              ناله کند زان سبب، سینه ی صـد چاک تو

                شعله ی کین خیمه زد بر نگه ی تـاک تـو

                     مست زخـونت شـــــده،دشمن سفاک تـو 

                                      روی توشدلاله گون،خاک شهیدان توئی

           وای دریغـــا وطن،رفتـی بکـــام بــــلا

               تیره چو شب کرده اند صبح سپیـد ترا

                     کشت امید ت شـده،قطـع بـداس جفـا

                      صد چو«زریر»ازغمت،گشت بغربت فنا

                                      هستی من آن تـوست،دربـدنم جان توئی

  موقعیت جغرافیایی:

    بادغیس ولایت است در شمال غرب افغانستان که ازطرف غرب بولایت هرات ،از شرق بولایت

    فاریاب،از شمال بکشور ترکمنستــان واز جنوب با ولایت غــور همسرحد میباشـــد.مساحت آن

    23000 کیلومتر مربع ،مرکز آن شهر قلعه نو و دارای شش ولسوالی است.

مناظراز قلعۀ نو                               

  گذشتۀ دور:

    بادغیس نامیست کهن ودر اوستـــا ازآن بعنـــوان «وایتی گئس» نام دوازدهمیـــن کوهیست که

    اهورا مزدا در زمین خلق کرده ،یاد شده(یشتها ج 2 /324-325) این واژه آریــایی در بنـدهش

    بصورت «وادگیــس»یا«وادغیس» آمـــده نـــام کوهیست پــر از دار ودرخت(تاریخ بهار173 و

    داود پور 2 /325).در تاریخ یاقوت آنرا ســـرزمین بادها معنی کرده واصل آنرا بادخیــز میـدانـد

    ولی این وجه ریشه تاریخی واساسی ندارد.

    بادغیس یکی از جمله 14 ایالت خراسان ذکر شده است.ازآنجایکه این ناحیه درمرزهای شمال

    شرقی امپراتوری ساسانیان بوده همیشه در معرض تهاجم ترکان وهپتالیان قرار داشته است.

    بادغیس در سنه 30 قمری(651 میلادی) در زمان خلافت حضرت عثمان (رض) توسط خــالــد

    بن عبدالله از طریق صلح گشوده شد؛ اما بــزودی در سال32 قمری بیشتر از 40000 نفــر از

    مردمان این دیار تحت رهبری شخصی بنام (قارن) برضد تازه واردان قیام نمودنداوبعد ازآزادی

    بادغیس ومرکزآن( دهستان)بطرف هرات پیشروی نمود ولی در میدان نبرد کشته شد ولشکرش

    رو به هزیمت نهاد (تاریخ طبری جلد4 ص314-315).

    ازین به بعد مردمان این ناحیه درتمام دوران خلافت حضرت عثمان (رض)،حضرت علی(رض)

    ومعاویه در شورش بسر میبردند.قیام بعدی آنها در سال51 قمری برضد اعراب بود که این بار

    شداد بن خالد اسدی بر آنها تاخت ودرناحیه قتل عام نمود،وبسیار از بادغیسیان را بعنوان برده

    با خود برد(تاریخ گردیزی ص 106).

    درآواخردوره امویان واوایل عباسی ها مردی بنام(به آفرید)قیام تازه ایرارهبری و ازپیـــــروی

    اعراب سرکشی کرد واما درنبردهایکه باعبد الله بن سعید یکی ازفرماندهان ابومسلم خراسانی

    نمود دستگیر وبه نیشاپور برده شد و درآنجا اعدام گردید(تاریخ صدیفی ص162-163).

    در سال 150قمری (767 میلادی) مردی بنام استاد سیس بادغیسی قیـــام بزرگی را از مردمان

    بادغیس،هرات غوروسیستان ودیگرنواحی خراسان علیه عباسیان سازماندهی نمودوعلم آزادی

    را در بادغیس برافـــراشت.(تاریخ طبری 29/8) وسرانجام توسط خازن بن خـــزیمه در 151 ق

    سرکوب شده استاد سیس دستگیر و در بغداد اعدام گردید.

    حوادث تاریخی فوق بیانگر روحیه سلحشوری وآزادی خواهی مردمان این سرزمین میباشد که

    هرگز به سلطه اجنبی ها تسلیم نبوده اند.

    در ســــده نخست اسلامی بادغیس ازنواحی آباد خـــراسان بشمار میرفت ودارای300قریه و8

    شهر بنامهای: دهستان؛کالیون، جبل فضه؛کوغنا آبــاد،جازوی، کابـــرون،بست و کوفه بوده که

    بزرگترین و آباد ترین شهر آن دهستا ن بود.

    بادغیس در زمان یورش مُغل یکی ازنواحی آباد خـــــراسان بود که بـــرخی شهر های آن حـــدود

    20 تا30 هزار تن جمعیت داشت، اراضی و چراگاه های ســـر سبز بادغیس توجه مُغل ها را در

    استقرار شان درین ناحیه جلب نمود و آنها درین جاه کشتار بینهایت زیاد کردند: نبردهای کالیون،

    دهستان، پیوارو مرغاب خشم مغل را باندازه بالا برد که بعدازفتح شهرهای بزرگ فوق الذکرآنرا

    با تمام جمعیت آن با خاک یکسان ساختند که از آنها تا امروز بجزاز قریه کوچک دهستان چیزی

    بجاه نمانده. مرکز بادغیس در زمان تیموریان به قلعه نو انتقال و در زمان صفویان بادغیس جزء

    هرات گــــردید.ودر زمان سلطنت ظاهــــرشاه سالهای 40 ش بحیث یک ولایت از پیکـــــر هرات

    جدا شد.

    اینولایت همیشه ازتوجه حکام مرکزی از گذشته تا امروز بدور بوده درقسمت انکشاف وپیشرفت

    آن کوچکترین اقدامی صورت نگرفته که خود بیانگر عدم رعایت تساوی حقوق ملیتهای ساکن در

    کشور از طرف اربابان قدرت درهر مقطعۀ زمان میباشد.

   طبیعت و مناظر زیبا ی بادغیس: بندسبزک دره سبزک            دریای مرغاب

    ولایت بادغیس نسبت کوهستــــانی بودن آن مخصوصاً بطــــرف جنوب غـــرب و جنوب شــــرقی آن

    مناظر زیبا برای تفریح وگشت وگذار دارد که میتوان از دره سبـــــزک که پوشیــده از درختان ارچه

    بوده وچشمه های آب فراوان دارد،از دره زیبای جونـــد وآب استاده آن که مشهوربه آب(پوده)است،

    ازدریای خروشان مرغاب که یکی ازپرآبترین دریا های کشورماست،ازدره های زیبای بند زرمست

    که آب وهوائی بهشتی آن بانسان روح تازه میدهد یاد نمود

    گرچه سلاطین وحکام مرکز درموردبادغیس توجه مبذول نکرده اند ولی خداوند به این محیط طبیعت

    نهایت زیبای راارزانی داشته است.بهــار بادغیس زیبایی افسانوی دارد که نظیرآن را درهیچ ولایت

    دیگرافغانستان نمیتوان یافت. دامنه های سرسبز ومملو از گل های لاله،زرد و بنفش آنرا بعروسی

    مشابه میسازد که درحجله با تبسمی بر لب بانتظار معشوق نشسته است.بیجا نبــوده اگرامیــر نصر

    بن محمد سامانی هنگام سفرش جانب بخاراآنقدردلبسته زیبایی ها طبیعی بادغیس گردید که با تمام

    شوکت ودبدبه شاهانه اش برای مدت 4 سال در آنجا توقف نمود ونمیتوانست ازمحیط آن جدا گـردد

    تا اینکه اراکین دولتش از استاد ابو عبدالله جعفر بن محمد رودکی تقاضا نمودند تا چاره ای بیاندیشد

    که سلطان راهی بخاراگردد.همان بود که رودکی این قصیده راسروده ودر حضورامیربخوانش گرفت:

                     بوی جــوی مولیـــان آید همی           یـاد یـار مهــربـــــان آید همی

                     ریگ آمـــو ودرشتــــی راه او           زیــر پایم پــرنیــــان آید همی

                     آب جیحون با چنین پهنـــاوری           خنگ مارا تا میــان آید همی

                     ای بخارا شـــاد باش وشاد زی           میرزی تو شادمــان آید همی

                     میر سرو است وبخارا بوستان           سرو سوی بوستان آید همی

                     میر ماهست وبخـــارا آسمـــان           ماه ســوی آسمــان آید همی .....

     و امیر نصر بعد از شنیدن این قصیده جانب بخارا حرکت نمود.

    مرحوم پژواک هنگام سفر شان درین دیار دلباخته زیبائی طیبعت آن گردیده چنین میگوید:

                      با آنکه هیچ خــوش نـیم از دور روزگار

                       شـــادم ازاو بجان بیکی طــــرفه یـادگار

                                                 آن یادگارخوش که فــــراموش نمیشود

                                                 ما را نکــرده تا که فــــراموش روزگار

                      در حیرتم که شکوه کنم زوی یا که شکر

                    هرچنــــد شکوه کم بــود وشکـــــر بیشمار

                                                 شاکر ازآنکه دیـــــدۀ من دیـد بادغیس

                                                شاکی ازآنکه سیـــر ندیدم وشدم سوار           

     یکی دیگراز شوریدگان این دیار بسمل بادغیسی هست که نسبت به سرزمینش چنین فریاد میکند:

                     مهــــد ناز ونازنینـــان بادغیس        ســرزمین شیــر مــردان بادغیس

                     حامی اندر همجواران بادغیس        بالخصوص گنج خراسان بادغیس

                                               منـــزل سام و نریمــان بادغیس

اوضاع اقتصادی:     نمونۀ از قالینهای ساخت بادغیس

    اقتصاد این ولایت عمدتاً بر محصولات زراعتی استوار میباشد. زراعت آن بشکل للمی(دیمه) بوده

    کمتر ازاز سا مان ولوازم تخنیکی ومدرن درآن بکار میرود. حاصلات زراعتی آن عبارت از:گندم

    جو،جواری، نخود، زیره،کنجد تربوز ، خربوزه وغیره میباشد.

    بادغیس ازقدیم الایام تا امروز بنام گدام خراسان و حوزه غربی افغانستان مشهور بوده وهست.

    پیشه دوم مردم این دیار عبارت از مالداری و تربیه گوسفند نوع قره قُل میباشد که ازهمین مـدرک

    همه ساله گوسفند ،پوست قره قُل، پشم، کُرک، قروت بسایر ولایات وخارج کشور صادر میگردد.

    صنعت قالین بافی پیشه دیگر مردمان زحمتکش بادغیس میباشد که اکثــــراًدرخانه ها توسط خانمها

    تهیه میگردد.قالین های بادغیس در داخل و خارج کشوراز شهرت بخصوص برخوردار است چنانچه

    در نمایشگاه بین المللی سالهای 50 ش(70 م) در فلادلفیا امریکا و توکیو مقام اول را بدست آورد.

    موسسه قالنبافی بنام « شرکت قالین بافی بادغیس» الی 1371 که دفتر مرکزی آن درشهــــر کابل

    قرار داشت فعالیت مینمود ولی نسبت شدت جنگهای تنظیمی مجاهدین مانند سایر بخشهای اقتصادی

    کشور مجبور بفرار بدانسوی مرزها گردید که هم اکنون بهمین نام در شهر سمر قند فعالیت دارد.

    پسته یکی از پیــداوارعمــده بادغیس است که سالانه بملیارد هاافغانی عاید بمردم و دولت میرساند

    پسته زار بادغیس بزرگترین جنگل پسته دروطن ماست که ساحه بیشتراز95 هزارهکتــارزمین را

    پوشانیده است ولی متعاسفانه مقامات دولتی در حفظ ونگهداشت این ثروت ملی توجه کمترمینمایند.

    زیرا اکثراً مـــردم محل چوب سوخت ایام زمستــان خویش را با قطعه درختـــان پسته تهیه میکنــنـد

    ونیز در قسمت تکثیر پسته دولت تا کنون کدام پروژه مشخص رارویکار نگرفته.

                                             جنگل پسته ولایت بادغیس                                        درخت پسته

    با ذکر این مطالب دیده میشود که این ولایت یکی از ولایات غنی کشور ماست ولی دولتمــــــردان و

    قصرنشینان مرکز در قسمت آبادی و عمران آن اصلاً توجه ندارند گویا اینکه فقر ؛فلاکت وبدبختی

    مردمان این دیار اصلاً بآنها ارتباط ندارد.که جای بسیار تأسف است!

  آبدات تاریخی            مغاره های نزدیک قلعه نو

    قسمیکه گفته شد بادغیس در سده های گذشته حیات داشته واکثراً مورد تجاوزهم بوده است که آثار

    وعلایم آن چه درسطح زمین وچه درزیرزمین بوضاحت پیداست.درست درچند صد متری شهرقلعۀ نو

    بطرف جنوب میدان هوائی آن از اثر فروریختن کوهی در سالهای قــدیم چندین طاق بشکل طاق های

    بامیان باز گـــــردیده که مطمیناً اگر دردامنه همین کوه باستقامت غرب وشـــرق کاوش صورت گیرد

    دستاورد چشمگیرخواهد داشت ممکن طاقهای یاد شده بــــدوره های قبل از اسلام زمان زردشتی ها

    مربوط باشد. در فا صله حدود70 کیلومتری غرب شهــــر قلعه نو حصار مشهور بنام (قلعه نریمان)

    که دارای بنا ها و ساختمان های قدیمی وحیرت انگیز میباشد وجود دارد .مرحوم غبــاردرافغانستان

    درمسیرتاریخ آنرا بنام قلعه کالیون یاد نموده است.نبرد های کالیون در هنگام حمله چنگیــز مشهور

    میباشدکه مدت 16 ماه با دشمن دلیرانه جنگیدنـــد وتااینکه آذوقه اهالی قلعه ختم و از اثـــر خوردن

    گوشت قدیده وپسته بمرض ورم اعضای بدن گرفتاربودند با آنهم حاضر بتسلیم شدن بــدشمن نشدنــد

    تا اینکه از اهالی 50 تن آنهم مریض باقی مانده بود که دروازه قلعه را گشودنــدو بـر دشمن یورش

    بردند و بدینوسیله همه بمقام شهادت رسیدند(افغانستان در مسیر تاریخ ص213-214).

    قلعۀ مشهور دیگری که آنرا خواهر کالیون (نریمان) میگویند در نزدیکی ولسوالی قادس میباشد که

    بعین شکل به مقابل دشمن در هنگام حمله مغُل از خود شهامت نشان داد بنام (قلعه پیوار) یادمیشود.

    مردمان محل از هردو ناحیه یادشده درسالهای گذشته آثارباستانی زیادی رااززمین بیرون کشیده انــد

    که توسط قاچاقبران محلی بپاکستان انتقال وبفروش رسانیده شده. بازهم دولتهای گذشته وموجوده در

    زمینه توجه نکرده اند .این آثار که اکثراً مربوط دوره کوشانی ها میباشد هنوز هم توسط قاچاقبـــران

    بخارج از کشور انتقال داده میشود.

    همچنان در قسمت پُل کهنه مـــرغاب ولنگــــر شریف نیـــز آثار مربوط به دوره های قــــدیم بوضاحت

     دیده میشود.

                                                                                                                        پایـــــــان

    نویسنده و تهیـــه کننـــده: انجنیر حفیظ الله زریــــر

    منابع مأخذ:بداخل متن رجوع شود